Het duale stelsel
Per 7 maart 2002 is de wet Dualisering Gemeentebestuur in werking getreden. Dualisering betekent dat de rollen van bestuurders (wethouders) en de volksvertegenwoordigers (leden van de gemeenteraad) uit elkaar zijn getrokken. De wet Dualisering Gemeentebestuur is bedoeld om politiek en burgers dichter bij elkaar te brengen.

In de bevoegdheden en taken van de gemeente is met de invoering van het duale stelsel niets veranderd. Maar de taken en bevoegdheden van de gemeenteraad en het college van burgemeester en wethouders zijn wél gewijzigd. De gemeenteraad bestuurt de gemeente niet meer sámen met het college van burgemeester en wethouders, maar treedt op als vertegenwoordiger van de burgers. De raad stelt de kaders voor het beleid (de richting en de doelstellingen) en controleert het college van burgemeester en wethouders op het gevoerde beleid.
Meer informatie over dualisme

Rechten gemeenteraad
Om haar rol te vervullen heeft de gemeenteraad een aantal instrumenten ter beschikking , zoals het recht om:
• met eigen voorstellen te komen (het recht van initiatief)
• bestaande voorstellen te wijzigen (het recht van amendement)
• over een niet geagendeerd onderwerp te debatteren (recht van interpellatie)
• zelf onderzoeken te doen
• schriftelijk of mondeling vragen te stellen aan het college
• de begroting goed of af te keuren
Ook heeft elk raadslid recht op ambtelijke ondersteuning en heeft de raad, ter ondersteuning van zichzelf, een eigen griffier.

Regeren en controleren
Sinds de invoering van de wet Dualisering Gemeentebestuur bestuurt uitsluitend het college van burgemeester en wethouders de gemeente. Je zou kunnen zeggen dat het college van burgemeester en wethouders "regeert" en de gemeenteraad "controleert". Hiertoe heeft het college meer bestuurlijke bevoegdheden gekregen, die eerst bij de raad lagen.
Wethouders maken niet langer deel uit van de gemeenteraad. Dit betekent dat wethouders in de gemeenteraad niet langer over hun eigen voorstellen kunnen stemmen. Wethouders maken ook geen deel meer uit van de raadscommissies en ze zitten die ook niet meer voor. Natuurlijk kunnen wethouders wel door de raadscommissies worden uitgenodigd om het gevoerde beleid te verdedigen en zaken toe te lichten.  

Centrale rol burgemeester
De burgemeester heeft sinds de nieuwe wet een centralere rol gekregen. Hij of zij is voorzitter van zowel de gemeenteraad als van het college van burgemeester en wethouders. Hierdoor vormt de burgemeester het "scharnier" tussen het college van burgemeester en wethouders en de gemeenteraad. De burgemeester is onder meer verantwoordelijk voor de eenheid in het collegebeleid. Hij ziet toe op een tijdige voorbereiding, vaststelling en uitvoering van het beleid en van de hieruit voortvloeiende besluiten. Ook houdt de burgemeester de kwaliteit van procedures op het vlak van burgerparticipatie in de gaten.